Ký vãng về một sài gòn xưa...

Nhân thế của Sài Gòn thời còn là Gia Định Thành , khoảng 150 năm trước , hẳn là rất đẹp và kỳ thú. Dựa vào địa hình còn lại hiện nay ta không có một sự hạn chế hay một trường hợp ngoại lệ nào cả có xác xuất suy đoán bằng cách thử tưởng tượng: Một nhà buôn phương Tây , vừa đến Viễn Đông để tìm mua gia vị , đứng ở một con thuyền trên sông Sài Gòn , quãng bến Bạch Đằng hiện nay. Ví như nhìn về tả ngạn tức Thủ Thiêm ( Quận 2 hiện nay ) , ông ta sẽ thấy một vùng đầm lầy phẳng lặng đến hút tầm mắt. Còn nếu nhìn ngược lại phía hữu ngạn , tức Quận 1 hiện nay , trước mắt ông ta là một triền đồi bắt đầu cao dần từ bờ song , rồi sâu thăm thẳm vươn xa về phía sau. Trên đó là những cánh rừng già xa tầm mắt gỗ quý , chim muông của đại ngàn Đồng Nai nối dài lên suốt cao nguyên Lâm Viên. Thật thế , thử đi theo tầm nhìn đó bằng xe đạp ( đi xe đạp mới cảm nhận được độ dốc ) , tức lần theo các con đường phát xuất từ bến Bạch Đằng ( Quận 1 ) , như Hai Bà Trưng , Đồng Khởi , Pasteur , hay Nam Kỳ Khởi Nghĩa , bạn sẽ cảm thấy hơi thở hổn hển của mình , khi leo lên những con dốc. Ví như bắt đầu từ Bến Bạch Đằng , theo đường Đồng Khởi , bạn sẽ phải leo dốc cao dần lên đến đỉnh đồi là vị trí của Nhà Thờ Đức Bà , nối dài từ đây là đường Duy Tân. Ví như theo đường Hai Bà Trưng , con dốc cứ thế kéo dài hết Quận 1 , qua Phú Nhuận , đến Bình Thạnh , rồi Gò Vấp. ( Cái tên Gò Vấp càng cho thấy bản chất địa hình trung du bổn sơ của vùng đất này. ) Nếu đi theo trục Pasteur - Nam Kỳ Khởi Nghĩa , bạn sẽ đi xoi thấu những cánh rừng cây cổ thụ mà dấu tích còn tồn tại đến hiện nay - đó là các hàng cây ở Quận 1 , rồi một vạt rừng cao vút chở che Dinh hợp nhất - , rồi tiến vào Quận 3 với các con phố. Bạn sẽ thấy , bên những hàng cây xanh om là các nhà vườn lẫn khuất dưới các vòm cây cổ thụ xưa cũ... Bạn đã tin tôi chưa? rỏ rành , từ bổn sơ , đây là một thành phổ nhỏ trên triền đồi nhìn xuồng dòng sông Sài Gòn - Đồng Nai hùng vỹ. Triền đồi đó lại dựa lưng vào một hệ thống giao thông rừng xanh trù mật , có nơi là điểm cuối của một dãy Trường Sơn phía xa. Một góc Sài Gòn xưa. Ảnh tư liệu lịch sử Dương Minh Long. Quay lại với góc hình dung ban sơ , ta sẽ thấy con dốc đường Đồng Khởi cao vút lên từ bến song , và ở cuối đường tọa lạc một Thánh Đường đỏ thắm. Hay ngược lại , đứng ở vị trí Thánh Đường ấy nhìn xuống hệ thống giao thông sông Sài Gòn , Đồng Nai hùng vỹ uốn lượn ra phía xa xa là bờ biển Cần Giờ. Núi - rừng - sông - biển chỉ trong một tầm nhìn... Ở Việt Nam có không ít thành thị Việt nằm bên dòng sông , nhưng hiếm có nơi nào sơn thủy tình: tình ý như vậy. Tuy nhiên , đặc biệt hơn cả địa hình là vị thế địa-kinh tế và địa-văn hóa. Đây trước nhất là một "thành phố ngã ba đường" ( một khái niệm địa lý quan yếu do UNESCO gợi ý ) , là nơi tụ họp của nhiều hướng , là nơi giao thoa của nhiều loại hình kinh tế , tài nguyên , văn hóa. Phía bắc là trung du , cao nguyên và rừng xanh trù mật , phía tây là đồng ruộng , vườn cây , đìa tôm - hồ cá , phía Nam chỉ vài chục cây số nữa là tiến ra biển xanh với hệ thống giao thông rừng ngập mặn sản vật phong phú , còn phía Đông là đường đấu nối với phần phía Bắc của đất nước , như một sự mời gọi , thậm chí thôi thúc , sự giao thương. Thêm vào đó , còn có một món quà tặng quý giá khôn lường của tự nhiên - đó là hệ thống giao thông sông ngòi nhằng nhịt , lập thành một con đường tải giao lưu quan yếu. Một hệ thống giao thông hạ tầng cơ sở giao thông tải hình thành tự nhiên , không để ý bỏ vốn. Từ cái địa thế mang tính xếp hàng , giao thoa , làm ăn "trên bến dưới thuyền" ấy , nơi đây đã bảo lưu các địa danh Bến Nghé , Bến Thành... Chính từ các "Bến" ấy mà thành thị này lan tỏa ra theo các hướng. Hạt nhân là Quận 1 với công năng khu thương nghiệp , hành chánh , vui chơi...Bao bọc ngay sau lưng Quận 1 về hướng Bắc là Quận 3 - một khu vực gồm hồ hết là các nhà vườn giàu có lịch sự thăng bình , những con đường rợp lá me bay , những "con đường tình ta đi" của Phạm Duy... , vốn ban sơ là khu dinh cơ của người Pháp thời còn cai trị Nam Kỳ. Còn phía Đông là khu Dakao với khá nhiều Hoa Kiều mở tiệm buôn , tiệm ăn , với con đường điển hình là Đinh Tiên Hoàng. Vượt qua cầu Bông đến Bình Thạnh là đã hết Sài Gòn xưa , vùng đất này trước thuộc địa phận hành chánh của Tỉnh Gia Định. Ở phía Tây cũng vậy. Dọc theo Chợ Cũ , đường Hàm Nghi là hết Sài Gòn. Đường Trần Hưng Đạo ngày xưa vốn là một vùng rừng rậm , có đường sắt nối dài đến Chợ Lớn - một trọng tâm bán buôn làm ăn của người Hoa. Ký vãng vàng son của Sài Gòn bắt đầu từ cái thành thị vừa vặn tuyệt đẹp của giai đoạn Pháp thuộc ấy kéo dài thêm một tí đến sau 1945 , khi Sài Gòn bắt đầu nối thêm Chợ Lớn , Tân Bình , Phú Nhuận... Quy mô của thành thị lúc ấy vừa phải , kết hợp trong nó chất đô hội rộn ràng , chút ăn chơi , nhiều sức sống... , sức tiêu thụ lớn dễ làm ăn , nhưng vẫn bảo tồn được mỗi cái chất romantic của một thị tứ êm ả của vùng Viễn Đông có tác động đến một điều gì đó văn hóa Pháp. Bước vào giai đoạn bùng nổ hiện nay , ở thập niên thứ hai của thế kỷ 21 , đặc biệt sau đợt phát triển cực nóng về đất cát , đình chỉ sản , từ giữa thập niên thứ nhất của thế kỷ này , Sài Gòn đã không có một sự hạn chế hay một trường hợp ngoại lệ nào cả bước vào một giai đoạn trưởng thành khác: bành trướng , nở rộng và nhiều thay đổi. Nói không quá , chỉ cần lấy con đường "Duy Tân cây dài bóng mát" ( tức đường Phạm Ngọc Thạch hiện nay ) , vốn là lời của một ca khúc nổi danh của Phạm Duy , ta có xác xuất có một hình ảnh thu nhỏ của sự chuyển biến này. Đây là trục đường điển hình của Sài Gòn mang trong nó hình ảnh điển hình của thành thị này qua các thời kỳ lúa ra đòng. Con đường băng qua cảnh quan tiểu biểu của Quận 3 , có dáng vẻ của một thành thị nhà vườn êm ả , giàu có lịch sự , mang phong vị của thành thị Pháp Viễn Đông. Hai bên là những hàng cây cổ thụ cao vút , vỉa hè rộng thoáng... Trên con đường này , có trường Đại học Luật thuở trước , có trọng tâm sinh hoạt thanh niên đương đại , có điểm nhấn là quảng trường Hồ Con Rùa nức tiếng một thời. Con đường cũng đi vào thi ca và âm nhạc , mà điển hình nhất là hiện thân của ca khúc "Trả lại em yêu". "Trả lại em yêu/ Khung trời đại học/ Con đường Duy tân cây dài bóng mát/ Buổi chiều khuôn viên mây trời xanh ngát/ Vết chân trên đường vẫn chưa phai nhòa". Thiết nghĩ cũng không thừa , khi cùng bạn đọc nhớ lại rằng Duy Tân là một trục đường kéo dài nhà thờ tổ tiên Đồng Khởi lịch sử ( đường Catinat thời Pháp , đường không bị các nghĩa vụ hoặc trách nhiệm trói buộc thời Việt Nam Cộng Hòa ) , một trong những con phố bổn sơ của Sài Gòn , con phố đầu tiên của đô thành này. Ví như Đồng Khởi là một con phố giàu có lịch sự nhất Sài Gòn và trải qua các thời đại , hồ hết dấu tích của đô thành này đều còn hằn dấu trên nó , thì nối tiếp nó là Duy tân , con đường cư ngụ của giới tầng lớp trên Sài Gòn hàng thế kỷ qua. Trục đường Duy Tân ( nay là Phạm Ngọc Thạch ) đã không có một sự hạn chế hay một trường hợp ngoại lệ nào cả lệch lạc , so với bản sắc bổn sơ của nó. Hưng thịnh cao ốc cao vút chặn trên một con phố thăng bình cũ; bao lăm hàng xén café , nhà hàng , beauty salon , đã đột phá từ sân của các nhà vườn cổ kính cũ thành các quán mặt tiền; nạn kẹt xe tai hại hiện ra , quảng trường Hồ Con Rùa càng lúc càng không đơn giản và bị thu nhỏ lại , mất hẳn nét thăng bình giàu có lịch sự cũ... Tất cả gần như là hình ảnh khá đại diện cho cho thấy một Sài Gòn khác đã hình thành. Sài Gòn hiện nay vượt qua tả ngạn sông Sài Gòn tiến sâu vào vùng đầm lầy Thủ Thiêm , Nhà Bè phát triển suốt vùng rừng Sác cũ. Phía Tây tạo dựng thêm các quận Bình Tân , Tân Phú , Phía Đông thêm Quận 9 , phía Bắc thêm Quận 12 , kết nối Hóc Môn , Củ Chi... Quá lớn và quá đa bản sắc. Ví như biết rằng tín ngưỡng trước năm 1975 , người ở Lăng Ông Bà Chiểu , hay Phú Nhuận , rủ nhau đi "Sài Gòn" chơi , ẩn ý rằng chỉ có khu vực trọng tâm Quận 1 , nơi các "Bến" tọa lạc , mới được mang danh vị Sài Gòn thôi , thì sẽ thấy rằng , hiện nay trong một giai đoạn trưởng thành mới của nữa đầu thế kỷ 21 này , chúng ta sẽ phải cất nhiều công sức để định nghĩa lại về hai chữ Sài Gòn và bản sắc đương đại mà nó đang hình thành. Bản sắc của một Sài Gòn cũ duyên dáng , kiên cố đã thay đổi nhiều. Thành thử , kể chuyện câu chuyện về một đô thành duyên dáng xưa chỉ để cho thấy rằng , Sài Gòn xưa chỉ còn là đài kỷ niệm , và , nếu muốn định ảnh một phẩm chất mới đúng cho Sài Gòn hiện nay , chúng ta chẳng thể bám víu vào một Sài Gòn nhỏ bé ấy được nữa. Dù có tiếc nuối , chúng ta phải gắng gổ hiểu một Sài Gòn rất "bự con" hiện nay , một anh chàng lực sĩ đầu húi cua , mặt đồ Jeans , cưỡi Harley Davidson. Anh chàng này rất năng động trong làm ăn , nhưng vẫn gây được tình cảm mến thương ở người khác trong xử sự. Bất ngờ) hết rồi chăng cái thời của một chàng hào hoa phong nhã , trong bộ vest cổ điển , ngồi xe Citroen , mà người đương thời có xác xuất mường tưởng qua nhân vật trong bộ phim "Người Tình"? . Một góc Sài Gòn xưa. Ảnh tư liệu lịch sử Dương Minh Long.